مراحل سه‌گانه معرفت بدان كه مراتب معرفت خداوند و نيل به مقام توحيد از عقيده تا وصال سه مرتبت است كه در مرتبت نخست معرفت برهانى و توحيد علمى و در مرتبت دوم معرفت شهودى و توحيد عيانى و در مرتبت سوم معرفت وجودى و توحيد عينى و حقيقى تحقق مىيابد . در مرتبه نخست ، عارف به لحاظ عقل و نظر به حقيقت توحيد « تعلّق » مىيابد و در مرتبه دوم ، با تلاش و كوشش به منظور انتقال معرفت از مقام عقل كه موطن درك اجمالى است به مقام قلب كه موطن درك تفصيلى است ، حقيقت توحيد را « شهود » مىنمايد و در مرحله سوم با فناى مطلق در جنب خداوند ، حقيقت توحيد در وجود او « تحقق » و عينيت مىيابد . در مرتبه نخست ، برهان عقلى و نقلى اقامه مىشود كه در دار وجود و سراى ثبوت و تحقق نه تنها خدايى و معبودى در كنار الله نيست ، بلكه اساساً چيزى و موجودى جز الله نيست و اينكه معناى لااله‌الاالله در واقع همان لا شىء الا الله و لا موجود الا الله است زيرا كه براى عقل الوهيت همان شيئيت و موجوديت است و نفى الوهيت از ماسواى خداوند به معناى نفى شيئيت و موجوديت از غير خداوند است و از سوى ديگر براى عقل كه در نخستين نظر خود ، خداوند را به عنوان ذات بحت و بسيط و بىنهايت مىيابد و در نهايت وضوح و روشنى و قبل از آنكه حتى خود را ببيند ، به موجوديت ، الوهيت و وحدانيت خداوند اعتراف مىكند ، تصور موجوديت هر شىء ديگر حتى خودش در جنب آن ذات بحت و بسيط ، امرى مستحيل و ناممكن است زيرا كه براى عقل از آن رو كه عقل است تصور هر وجود ديگر حتى در ظلّ و طول خداوند موجب خدشه در بساطت و وحدانيت آن ذات اقدس است ، زيرا كه آنچه در ظلّ و طول شىء ديگر قرار دارد هر چند به يك اعتبار با آن شىء شمرده و قياس نمىشود ، لكن از آن جا كه براى شىء ظلّى با آنكه چيزى جز شعاع و جلوه شىء اصلى نيست ، وجود مايى و نحوى از غيريت قابل تصور است به اين اعتبار ، حتى تصور وجود ظلى و طولى شىء ديگر در جنب وجود بحت و بسيط ، ناقض بساطت و محوضت آن حقيقت يكتا و آن ذات بىهمتاست ، همان‌گونه كه وجود اشعه‌ى آفتاب با آنكه در ظلّ و طول آفتاب قرار دارد و از خود هيچ استقلالى ندارد و تماماً قائم به آفتاب و حكايت‌گر آفتاب است با اين حال به واسطه وجود نحوى از غيريت ميان اشعه و آفتاب ، مانع از اين است كه آفتاب ، موجودى بحت و بسيط و بىنهايت باشد و همين غيريت با آنكه با غيريت دو شىء در عرض يكديگر متفاوت است ، با اين حال خود مناط حدوث و تركيب است و نفس وجود اشعه دال بر محدوديت جرم آفتاب